تا کاتێك که قهسابخانهکان بازاریان گهرم بێت، بهرهی جهنگهکانیش دهمێنن
لیئۆ تۆلستۆی
ئازادی بهبێ یهکسانی، بههرهکێشییه و یهکسانیش بهبێ ئازادی، کۆیلهتی
سهکۆی ئهنارکیستانی کوردستان
بۆ وهلامدانهوه بهو پرسیارهی سهرهوه، که ئهم ڕۆژانه زۆر خۆی دهخاتهڕوو، پێویسته وهك تاك و چین و توێژی کۆمهڵایهتی خۆمان بناسین و خۆمان پێناسه بکهینهوه، بزانین که له کوێی کۆمهڵگه و پهیوهندییه ئابوری و ڕامیاری و کۆمهڵایهتییهکاندا وهستاوین و دهتوانین چ کاریگهرییهکمان لهسهر وهرگرتن و ڕهتکردنهوه و گۆڕینی بڕیار و دیارده کۆمهڵایهتییهکان ههبێت، چۆن دهتوانین شتێك بگۆڕین، چ ئامرازێك بۆ گهیشتن به ئامانجهکانمان گونجاوه و چۆن دهتوانێت به پێداویستییهکانی خهباتمان وهڵامدهرهوه بێت.
درێژهی بابهت...نووسینی : مهدی سقایی
و. له فارسییهوه: ههژێن
ئهگهر ئامانجت دابینکردنی ئازادییه، دهبێت دوور له فهرماندان و ناچارکردن ڕهفتار بکهیت (Bergman)
کاتێك که باس دێته سهر ئهنارکیزم، پیاوێکی توکنمان دێته بهرچاو که کڵاوێکی پانوپۆڕی لهسهره و بۆمبایهکی دهستکردی له گیرفاندایه! بهڵام پاش خوێندنهوهی نووسینهکانی هێربێرت ڕید «Herbert Edward Read (1893-1968)» هۆنهر و فیلۆسۆفی هونهر، بێگومان ئهم وێناندنه لهبیرمان (ذهنمان)دا کاڵ دهبێتهوه؛ وێنایهك که به وتهی «ڕید»، دهستکردی چاپهمهنییهکانی بۆرژوازییه!
نووسینی: نادری ئهحمهدی
20 ئۆکتۆبهری 2008
مانگی ئۆکتۆبهره و لایهنگرانی بۆلشهڤیکهکان جهژنی مهرگی شۆڕشی ئۆکتۆبهر و ههڵوهشاندنهوهی ئیمپراتۆرییهکهیان دهگێڕن و لهپاڵ پیاههڵدانی زهبهندهی بۆلشهڤیکهکاندا هیچکات ناچنه سهر کارکردی تێکدهرانهیان له مهیدانی ناوخۆیی و دهرهکیدا و تهنیا له ههوڵی ئهوه دان ڕوخسارێکی پۆزهتیڤیان بۆ بکێشن، بهڵام کهتوار شتێکی دیکهیه.
لایهنگرانی سهرکوت و میرییگهرایی (فهرمانڕهوایی) به هوشیارییهوه ناو و ناتۆرهی وهك بێسهرهوبهرهیی و ههرهمهکی دهدهنه پاڵ ئهنارکیزم، له کاتێکدا واژهی ئهنارکی ڕیشهی له یۆنانی کۆندا به واتای بهرگری و وهستانهوه بهرامبهر هێز و دهسهلات، دێت!
ئێما گۆڵدمان (1869- 1940)
"ئهوهی که دهست دهخاته سهرشانی من، تاوهکو فهرمانڕهوایم بهسهردا بکات، سهرکوتگهر و ستهمگهره و من به دوژمنی خۆمی دهزانم".
پییهر جۆزیف پرۆدۆن
لهبری ئهوهی کلیلی کۆمهڵگه بدهینه دهست ڕامیارهکان، باشتره به خۆمان ههوڵی گۆڕینی قوفڵهکه بدهین.
پیتهر کرۆپۆتکین
ئهنارکیزم، تێروانینێکی ڕامیاری و هزرێکی فیلۆسۆفییه، که ههموو شێوهکانی دهسهڵاتی سهروخهڵکی (سهرومرۆیی) ڕهتدهکاتهوه و بانگهواز بۆ کۆمهڵگهیهك دهکات، که لهسهر ههرهوهزی خۆخواستانه خۆبهخشانه و یهکێتی ئازادانهی تاکهکانی پێك هاتبێت. بۆ ئهمهش خاوهندارێتی تایبهتی زهوی (کێڵگهکان) و ئامرازهکانی بهرههمهێنان و کاریکرێگرته ڕهتدهکاتهوه و بانگهواز بۆ خاوهندارێتی هاوبهش (کۆمونه گهلییهکان) و گهلکاری دهکات. ههروهها پێی وایه که تاوهکو سهروهری چینایهتی به گشت فۆرمهکانییهوه له ئارادابێت، خاوهندارێتی تایبهتی و کاریکرێگرته له ئارادا دهبن، ههروا تاوهکو خاوهندارێتی تایبهت و کاری کرێگرته بمێنن، سهروهری چینایهتیش وهك پێداویستیهك ههر دهمێنێت. ههر بۆیه ڕوانگهی ئهنارکیستی پێی وایه که پرۆلیتاریا نابێته فهرمانڕهوای داهاتوو و به دیکتاتۆرییهتی پارتی جێگهی سهروهری بۆرژوازی ناگرێتهوه، بهڵکو شۆڕشهکهی به لهناوبردنی دهستبهجێی سهروهری دهستپێدهکات. ئهزموونی شۆڕشی ئۆکتۆبهر دروستی ئهم بۆچوونهی سهلماند، که ههر ههوڵدانێك بۆ ڕیفۆرمی دهسهڵات و گۆڕینی فۆرمهکهی، هیچ له ناوهڕۆکه چینایهتییهکهی وهك ئامرازی سهرکوت و کۆیلهڕاگرتن ناگۆڕێت. ئهنارکیستهکان له نێونهتهوهیی یهکهمدا کۆمونیستهکانیان لهوه ئاگادارکردهوه و مهترسی ئهوهی که له ڕوسیای پاش شۆڕشی ئۆکتۆبهر ڕوویدا، خستهڕوو و رایانگهیاند، که له سایهی دیکتاتۆریهتی کۆمونیسته دهسهڵاتخوازهکاندا چهوسانهوه و سهرکوتی پرۆلیتاریا توندتر دهبێت و ئهوهی که دهسهلاتدارانی بۆرژوازی به ئاسانی بۆیان ئهنجام نادرێت، ئهمان بهناوی خودی پرۆلیتاریاوه ئهنجامی دهدهن!
درێژهی بابهت...
ئهگهر دهنگدان ئامرازیك بووایه بۆ گۆڕین یا بیتوانیایه شتێك بگۆڕێت، ههنووکه دهمێك بوو یاساخ کرابوو.
ئێما گۆڵدمان
و. له ئینگلیزییهوه*:
تایبهتیکردن دژ به خهڵکه
تایبهتیکردن پرسێکه که ڕاستهوخۆ زیان و کارایی لهسهر ژیان و گوزەرانی چینی کارگهر دادهنێت. له سهروبهری ههر ههڵبژاردنێکدا، لهلایهن ڕامیارکارانهوه سهردانی دهکرێین و بهڵێنی ههموو شتێکمان پێدهدهن. پاش ههڵبژاردن، وهك جاران دهیان ههزار له کارگهر و کهسانی ههژار ڕووبهڕووی دهرکردن و دابڕان و وابهستهیی خاوهندارێتی دهبنهوه. ئهم باره نالهباره راستهوخۆ به پرۆسهی تایبهتیکردنهوه پهیوهسته. تایبهتیکردن پرۆسهی گێڕانهوهی خزمهتگوزارییهکانی میری و کۆمپانییهکانی میرییه بۆ بواری چالاکی بهدهستهێنانی سوود. ئهمه به واتای کۆمهڵێك شت دێت:Grupo Alavio ئامادهکردنی:
و. له ئاڵمانییهوه: 01.06.2005
له 14 سێپتهمبهردا ڕاسپاردهیهک (نوێنهرایهتییهک) له کارگهرانی زانۆن و ئهندامانی بزووتنهوهی بێکاران (MTD) له نۆیکوین Neuquén هوه بهرهو بۆینۆس ئایرێس Buenos Aires کهوتهڕێ، بۆ ئهوهی بهرگرییهکی سهرتاسهری nationale Kampagne بۆ بهرگریکردن له زانۆن ڕێکبخهن. سهدان کارگهر بهنێوهندی شاردا ڕێپێوانیان کرد و خوازیاری چارهسهری لێسهندنهوهی خاوهندارێتی ههموو کارخانه و کۆمپانیا دهستبهسهرداگیراوهکانی ئهرژهنتین بوون. له مارسی 2002هوه کارگهرانی زانۆن دیاردهیهکیان خستۆتهڕوو: کارگهرانی خۆڕێکخهر/- خۆبهڕێوهبهر تهنانهت باشتر لهوهی لهگهڵ خاوهنکار، بهڕێوهبهر و سهرکاردا بهرههمیانهێناوه. ڕاسپاردهیهکی پێکهاتوو له 170 ههڵسوڕاو ( 100 کارگهری زانۆن و 70 ئهندامی بزووتنهوه کۆمهڵایهتییهکان، ئهوانهی که کارخانهکه دهپارێزن) سهر لهبهیانییهکهی گهیشتنه بۆینۆس ئایرێس. له بهردهم دادگهیهکی ئهو شوێنهوه بهرهو کۆنگرهی نهتهوهیی (پارلهمان) : دژی لێسهندنهوه و داخستنی کارخانهکه لهلایهن حکومهتهوه، ڕێپێوانیان کرد. کارگهرانی چاپخانهی چیلاڤێرت Chilavert ، کارخانهی جلوبهرگ دوورینی بروکمانBrukman ، چاپخانهی کۆنفۆرتی Conforti، خهستهخانهی جهنین Junin-Gesundheitsklinik، خهستهخانهی ئهدۆز Ados-Gesundheitsklinik، کارگهی پێڵاوی Gattic ، کارخانهی ماکارۆنی Sasetru ، کارگهرانیBauen Hotel و کارگهرانی کارهبایی Renacer ی ئوسوهیا Usuhia ههروا کهسانیك له ڕێکخراوه جۆراو جۆرهکانی بێکارانهوه له ڕێپێوانهکهدا بهشدار دهبوون.
بهشی یهکهم
له وتاردانێكدا له نیویۆرك به میژووی 06/11/1973 پێشكهش كراوه
I.
لێكۆڵینهوهی ئهو بابهتهی سهرهوه، گرفتێكی فره لهبهردهماندا قوتدهكاتهوه، كه له یهكهمینیانهوه دهست پێدهكهم. چی له واژهی «ماركسیزم» تێدهگهین؟
مهبهستمان كامه «ماركسیزم»ه؟بهشی دووهم
بهمجۆره ماركسیزم و ئهناركیزم له ههمان سهرهتاوه له سهرچاوهی پرۆلیتێری وهك یهكهوه، ههڵقوڵیوون و لهژێر كارایی چینی تازهی كارگهردا، له دووی ئامانجی یهكسانی، كه ههڵگێڕانهوهی دهوڵهتی سهرمایهداری و گێڕانهوهی سامانی كۆمهڵایهتی و گرتنهدهستی ئامرازهكانی بهرههمهێنان لهلایهن خودی كارگهرانهوه. ههر ئهم شته بوو، كه بووه بناخهی پێكهاتنێكی كۆیی لهنیوان ماركسیست و باكۆنیستهكان له كۆنگرهی 1869ی نێونهتهوهیی یهكهم، كه كهمێك پێش شهڕی 1870ی نێوان ئاڵمان و فهرهنسه، ڕوویدا. ئهم خاڵهش لهبیر نهكهین، كه ئهم پێكهاتنه له دژی دوایین شاگردهكانی پرۆدۆن (1865دا مرد) بوو، كه به ئاراستهی پێچهوانه گهرابوونهوه دواوه. یهكیك لهم شاگردانه تۆلاین (Tolain)بوو، كه له تێڕوانینی موڵكایهتی تایبهتی و ئامرازهكانی بهرههمهێنان نزیك بووبووهوه.
درێژهی بابهت...بهشی سێیهم
ههنووكه پرسیارێكی تری بنهڕهتی ڕووبهڕوومان دهبێتهوه: دهوڵهتیكردنی ئامرازهكانی بهرههمهێنان یا خۆبهڕێوهبهری (self-management)؟ لێرهشدا ماركس و ئهنگلس با دهدهنهوه. له مانیفێستی كۆمونیستدا كه به سروش وهرگرتنی راستهوخۆ له سۆشیالیستی دهوڵهتگهرا، لویس بلانك (Louis Blanc)ی فهرهنسی، نووسراوه. ئهوان لهو باوهڕهدان كه «دهبێت گشت ئامرازهكانی بهرههمهێنان لهدهستی دهوڵهتدا ناوهندی بكرێنهوه» بهلام له وشهی دهوڵهتی، ئهوان به «پرۆلیتاریای ڕێكخراو وهك چینی فهرمانڕهوا» تێدهگهن. باشه بۆچی وهها ڕێكخراوێكی پرۆلیتێری نێو دهنێنن «دهوڵهت»؟ لهمه بگوزهرێین: بۆچ چهند ساڵ دواتر ئهوان پهشیمان دهبنهوه و له جونی 1872 له پێشهكی چاپی سهرلهنوێی مانیفێستدا له دهوڵهتگهرایی كورتبینانهی خۆیان سهرلهنوێ تێڕوانینهوه دهكهن و پهنجه بۆ راگهیاندنی 1871 لهمهڕ كۆمۆنهی پاریس ڕادهكێشن، كه پێویسته بهرههمهێنان بههۆی«خۆبهڕێوهبهری بهرههمهێنهران - associated to producers» بهڕێوه ببرێت؟
درێژهی بابهت...نووسینی :H. Magnus Enzensberger
دهربارهی ڕهگهکانی ئانارشیزمی ئهسپانی
له یهکێک له ڕۆژهکانی ئۆکتۆبهری 1867دا پیاوێکی ئیتالی هاته «مهدرید» پایتهختی ئهسپانیا. پیشهی ئهندازیار و تهمهنی نزیکهی چل ساڵێک بوو. ڕدێنێکی پڕ، چاوی گهش، پهیکهر ئهستوور و به توانا دیار بوو. بهدوای ناونیشانێکدا دهگهرا، که له پهراوهکهیدا نووسیبووی. دواجار له قاوهخانهیهکدا لهگهڵ ژمارهیهک له کارگهرانی چاپخانه ئاشنا بوو.نووسینی : Rudolf Rocker
بهشی پێنجهم له پهرتووکی ئانارشیزم و ئانارکۆسهندیکالیزم
ئهندێشهگهلێك بوونه هۆی گهشهی سهندیکالیزمی شۆڕشگێڕانه، یا بهوجۆرهی که دواتر ناوهێنرا ئانارکۆسهندیکالیزم، له فهرهنسه و وڵاتانیتر دهستهواژهی «سهندیکای کارگهران» سهرهتا ههر بهمانای ڕێکخراوهی بهرههمهێنهران بۆ باشترکردنی دهستبهجێی ههلومهرجی ئابووری و کۆمهڵایهتییان بهکاردهبرا.
نووسینی: Rudolf Rocker
درێژهی بابهت...بهشی حهوتهم له پهرتووکی ئاناشیزم و ئانارکۆسهندیکالیزم
یهکیک له پاگهنده باوهکانی دژ به ئانارکۆسهندیکالیزم و پهیڕوانی ئهوهیه، که ئهوان هیچ هۆگرییهکیان بو بیناکردنی سیاسییانهی وڵاتهکانیان نییه و ههروا له خهباتی ڕۆژانهی سیاسیدا بهشداری ناکهن. ئهم پاگهندهیه نادروسته، یا له نائاگاییهوه، یا لهچهواشهکردنی ئهنقهستانهی ڕاستییهکانهوه سهرچاوه دهگرێت. ئهوهی که بنچینه و تاکتیکی یهکێتییه شۆرشگێڕهکان له پارته هاوچهرخه کارگهرییهکان جیادهکاتهوه، خهباتی سیاسی نییه، که خواست و شێوهیهکی خهباتییهتی. ئانارکۆسهندیکالیستهکان ههر ئهو شێوازانهی که لهبهرامبهر بههرهکێشی ئابووریدا ههیانه، بۆ خهبات دژ به ڕێگره سیاسییهکانیش بهکاریان دههێنن. ئهوان بهو ئهنجامه گهیشتوون، که ههر سیستهمێکی بههرهکێشی، دهزگهی پارێزهری سیاسی خۆی، دهوڵهتی ههیه و پێیانوایه به لهنێوبردنی بههرهکێسی، دهبێت دهوڵهتیش شوێنی خۆی بدات به بهڕێوهبهرایهتی ئازادانه و ههڵبژێردراوی پرسه گشتییهکان، لهسهر بنچینهی هاوڕایی گشتی، چیتر به هیچ شێوهیهک چاوپۆشی لهم ڕاست ناکهن، که ههوڵه ڕێکخراوه کارگهرییهکان، دهبێت لهبهرامبهر ههر ههنگاوێکی ڕێگرانهی سیاسیشدا بهرههڵستی بکهن و تێکۆشن له ههر شوێنێك که گونجاوبێ، ئازادییه کۆمهڵایهتی و کهسییهکان پهره پێبدهن. لهوانهیه خهباتی قارهمانانهی CNT له ئهسپانیا لهدژی فاشیزم، باشترین بهڵگه بۆ نابهجێ بوونی پاگهندهی ههڵنهسوڕاوی سیاسی ئانارکۆسهندیکالیستهکان بێت.
نووسینی : Rudolf Rocker
و. له فارسییهوه:
بهشی چوارهم له پهرتووکی ئانارشیزم و ئانارکۆسهندیکالیزم
نووسینیRudolf Rocker:
درێژهی بابهت...بهشی شهشهم له پهرتووکی ئانارشیزم و ئانارکۆسهندیکالیزم
له ئاڵمانیا، که باڵه میانڕهوه سۆشیالیستهکان بههێز بوون، سۆشیالیزم له ماوهی سالانێکی دوورودرێژ، فریوخواردنی به چالاکی ڕۆژانهی پارلهمانی وهها جێکهوته بووبوو، که چیتر نهیدهتوانی هیچ جۆره دهستپێشخهرییهک نیشان بدات. تهنانهت ڕۆژنامهیهکی بۆرژوازی وهک فرانکفۆرتهر تسایتونگ – Frankforter Zeitung خۆی به ناچار دهبینێ دان بهوهدا بنێ، که «مێژووی گهلانی ئهوروپا، پێشتر هیچکات شۆڕشێکی وهها ههژار له بۆچوونی داهێنهرانه و لاواز له وزهی شۆڕشگێڕانهی بهرههم نههێناوه». لهگهڵ ئهوهی که پارتێک به ژمارهیهکی فرهتر ئهندام له ههر پارتێکی وهک خۆی له دونیادا، که ساڵانێک بههێزترین ڕێکخراوی سیاسی ئاڵمان بوو، وهها ئاسان و بێ هیچ بهرگرییهک مهیدانی بۆ هیتلهر و دارودهستهکهی چۆڵکرد، نیشانهیهکی فره ئاشکرای لاوازی و بێتوانایی ئهم پارتهیه.
و. له فارسییهوه: 03.06.2005
ئایا هیچ پهیوهندی یا هاوئاههنگییهک له نێوان ئهوین و هاوسهریدا ههیه ؟
تێڕوانینی زۆربهی خهڵک لهمهڕ هاوسهری و ئهوین بهمجۆرهیه که تهوکهری یهک و هاومانان و له ههمان هۆکارهوه سهرچاوه دهگرن و وهڵامی ههمان خواسته مرۆڤییهکان دهدهنهوه. وهک گشت بۆچوونه گهلییهکانی دی ئهم بۆچوونهش به (خورافه) و ناڕۆسنی پشت ئهستوره نهک به واقیعیهت و ڕاستی.
درێژهی بابهت...